مقدمه: با هبوط انسان دروازه‌های آسمان بسته نشد، آسمان متناسب با دوره های حیات فکری، فلسفی و اجتماعی انسان ها در طول هزاران سال روزی خود را بر سر ما فرود آورد و من زمانی که توانستم شکم حوادث را بگشایم و طرحی نو برای خود در زندگی بریزم از قید و بند عادت ها و تلقین ها رها می شوم  و می توانم با نقد سنت ها بارور شوم و روزی خود را برگیرم. و با تکیه بر حجم استعدادها و سعه وجودی خودم به مبدا شناسی روی بیاورم و با همین شناخت با پدرم آدم به زمین آمدم و به دعوت پیامبر امی ایمان بیاورم و خود را بر سر سفره همیشه گسترده قرآن حاضر بیابم و نمی از دریای معرفت برگیرم.

امسال رمضان پر برکتی برای من بود با برخی دوستان و سروران بر سر خوان قرآن دعوت شدیم، با هم عهد بستیم از اول قرآن شروع به خواندن وتفسیر آن کنیم در این جلسات که به صورت هفتگی برگزار می شود هرکس با مطالعه قبلی حاضر و به ارائه بحث می پردازد. و من این مباحث را جمعبندی و مکتوب می کنم. هر چند همه آگاه هستیم که ممکن است بی دانشی ما سبب کج فهمی، بدفهمی و یا غلط فهمی شود ولی به نظرم نمی توان از ترس این آسیب ها  از حداقل درست ها گذشت و نکته دوم این است که قرار نیست یکبار تفسیر بخوانیم این مسئله جریان دارد و همیشه با انس با قرآن فهم دقیقتری پیدا خواهیم کرد ان شاءالله.

در طول هزاران سال و شاید بهتر باشد بگوییم با هبوط پدرم آدم نبوت نیز با او آغاز شد و هدایت و تبلیغ و انذار تبشیر در دستور کار هدایت پیامبران قرار گرفت . گروهی از اینان مبشر بودند[1]و خداوند کتاب هایی را برای تشریع و کتاب  های دیگر را به حکمتی فرو فرستاد. برخی از کتب آسمانی را به پیامبران اوالعزم [2]ولی برخی دیگر  به پیامبران غیر اولعزم نازل شده است. مثل: زبور داود و یا کتاب یحیی که به نظر برخی از مفسرین محتوی کتاب هایی که به پیامبران غیر اوالعزم نازل شده است. شامل نصایح، داستان های پیامبران پیشین می باشد که تعداد آن را برخی تا هفتاد کتاب گفته اند. اما محتوای تمامی کتب پیشین را در قرآن می یابیم . اما قرآن از تمامی کتب آسمانی گذشته برتر و کامل ترین آنان می باشد تا جایی که معجزه پیامبر خاتم قرار می گیرد[3] که این برتری در ویژگی های خاصی می باشد که در این جا به چند ویژگی اشاره می شود.

   1.  بیان عربی

بیان و زبان قرآن به عربی مبین یا عربی فصیح و روشن بدون تعقیدات لفظی و معنوی و یا تنافرات واژگانی می باشد

و در نهایت فصاحت و بلاغت می باشد که عرب با نزول آن با تمامی سخنوری که داشت معلقات سبع را از کعبه فرو آوردند و در سحر بیان آن فرو ماندند. طایفه هایی که به فصاحت و زبان آوری شهره بودند در برابر قرآن زبان در کام گرفتند و بعد از آن  منبع الهام تمام شعرا قرارگرفت و شیوه بیانی آن نه تنها  شاعران عرب را تحت تاثیر قرارداد بلکه روشنی بخش شاعران پارسی گویی  چون حافظ در تنظیم نظم پریشانش بود. تا جایی که مثنوی معنوی مولوی قرآن عجم نام گرفت آن جا که شاعر گفت:

مثنوی معنوی مولوی                    هست قرآن در زبان پهلوی

 علاوه بر تاثیرگذاریی که قرآن داشت بی خردانی آن را سحر دانستند و  اساطیر الاولین نامیدند و گروهی دیگر آورنده آن را مجنون خطاب کردند و خدا آنان را به هماورد طلبی در آوردن یک آیه دعوت کرد.  و با وجود تلاش هایی که در این راه شد سرها بر دیوار عجز کوبیدند. کسانی که با ادبیات و مسائل آن آشنا هستند و با واژه‌ها زندگی می کنند می دانند که گاه برای پیدا کردن یک واژه مناسب در یک بیت چه عرق ها و چه تب ها که در روح انسان پدید می آید تا بهترین گزینش صورت گیرد. در تاریخ ادبیات آمده که شاعرانی چون شمس الدین محمد حافظ شیرازی همیشه چون میناگری در حال تراش واژه های اشعارش بوده است و واژه ها را جابجا حذف و اضافه می کرده است تا جایی که به نظر برخی محققین بعضی از تفاوت نسخ بدلها در زبان و شعر حافظ ناشی از همین تصحیحات مدام شاعر بوده است. یا در احوال یکی از نویسندگان (شاید ولتر) گفته اند که نصف روز را صرف گذاشتن یک واو و نصف باقی مانده روز را صرف برداشتن همان واو می کرد. تمامی تلاش بشری در عرصه ادبیات و زبان  جهت بهترین گزینش واژه ها و بکار بردن صحیح ترین کلمات و بهترین صورت بندی جملات است ولی ما در قرآن می بینیم دقت بکار گیری واژگان در حد اعجاز است که با گذر زمان و اندیشه مدام اندیشمندان پرده‌هایی از این اسرار به کنار می رود برای روشن شدن بحث چند مثال می آورم.

مثال اول: در ابتدای سوره مبارکه بقره می خوانیم « الم * ذلک الکتاب لا ریب فیه هدی للمتقین » حکمت گزینش لغت ریب چیست؟ چرا خداوند نفرمود لا شک فیه و فرمود لا ریب فیه ؟ برخی محققان به تفاوت این دو واژه اشاره کرده‌اند.

اینان گفته اند شک در جایی که پرسش در اصل بود و نبود و موجودیت یک چیز باشد بکار می رود در صورتی که موجودیت قرآن ثابت شده و قابل قبول بوده است. اما واژه ریب به معنای این است که هیچ شبهه‌ای در قرآن وجود ندارد و نمی توان در آن شبهه ای وارد نمود بعبارت دیگر نمی توان در کلمات، معانی، بیان، نوع گزینش واژه‌ها، صورت بندی آیات، مفهوم آیات شبهه‌ای وارد نمود.

مثال دوم: در قرآن واژه حمد «الحمد لله رب العالمین» و واژه شکر « لئن شکرتم لازیدنکم» و واژه مدح بکار رفته است تفاوت این سه واژه که در ظاهر مترادف هستند در چیست؟ اين سه كلمه بر حسب معنا قريب به هم هستند ولي تفاوت هايي دارند و معمولا مي‎گويند: حمد اخص از مدح است . مدح يعني تمجيد يك موجودي كه داراي حسن و كمال است ولو آن حسن و كمال، اختياري آن موجود نباشد (غيراختياري او باشد) مثلا شما مي‎توانيد بگوييد: "مدحت الشمس" يعني خورشيد را مدح كردم، براي اين كه خورشيد كمال دارد; يا "مدحت اللؤلؤ" يعني لؤلؤ را مدح كردم، زيبايي در لؤلؤ و الماس و نظاير اين ها به اختيار خودشان نيست، اين زيبايي اصلا جزء ساختمان وجودشان است . ولي حمد در مقابل خوبي ها و كمالاتي است كه به اختيار شخص حاصل مي‎شود; مثلا خداي تبارك و تعالي قادر مختار است و به اختيار خودش و با علم و قدرت و حياتي كه داراست، عالم را خلق كرده است ; شما اگر كار خوبي را از روي اختيار و قدرت خودتان انجام داديد، استعمال حمد در برابر شما صحيح است، البته مي‎شود در اين موارد مدح هم گفت، ولي نمي شود در امور غير اختياري حمد را به كار برد; اما شكر در مقابل نعمت است . حمد و مدح لازم نيست در مقابل نعمت باشد، بلكه براي كمالي است كه كسي دارد، اگرچه آن كمال نعمتي براي ما نباشد، اما شكر در صورتي است كه نعمت دهنده را براي انعامي كه به ما كرده است تعظيم كنيم . پس شكر اخص از حمد و مدح است، زيرا حمد و مدح لازم نيست در مقابل نعمت باشد. از بيان گذشته به دست مي‎آيد كه بر حسب مورد حمد از شكر اعم است، و مدح از حمد  برخی از مفسرین گفته اند واژه مدح عام است و دو بخش دیگر را نیز در بر می گیرد مدح در جایی است که مورد حمد در آن موجود  ذاتی است و تلاشی برای کسب آن صورت نگرفته است مثل مدحت الشمس مدحت القمر که مدح در این دو مورد در خورشید ماه برای چیزی است که ذاتی آنان است و کوششی برای کسب آن صورت نگرفته است. اما حمد در جایی است که مورد حمد اعم مي‎باشد. كلمه "مدحته" لغتا براي نوع فعل است، يعني نوع مدح و ستايش خدا كه در شأن اوست[4] .

ادامه در یادداشت بعدی ...